گزگز، بیحسی، سوزنسوزن شدن یا احساس سوزش در دستها و پاها ممکن است در طول درمان سرطان یا مدتی بعد از آن ایجاد شود. یکی از دلایل مهم این علائم، تأثیر بعضی داروهای شیمی درمانی بر اعصاب محیطی است. پزشکان این عارضه را نوروپاتی محیطی ناشی از شیمیدرمانی مینامند.
نوروپاتی بعد از شیمیدرمانی چیست؟
نوروپاتی به آسیب یا اختلال عملکرد اعصاب محیطی گفته میشود. این اعصاب پیامهای حسی و حرکتی را بین مغز، نخاع و سایر قسمتهای بدن منتقل میکنند. برخی داروهای مورد استفاده در شیمی درمانی میتوانند عملکرد این اعصاب را مختل کنند و باعث تغییر در احساس یا حرکت اندامها شوند.
پزشکان این عارضه را با عنوان نوروپاتی محیطی ناشی از شیمیدرمانی یا CIPN نیز میشناسند. برخی داروهای ضدسرطان مانند تاکسانها، ترکیبات پلاتینی و وینکا آلکالوئیدها بیشتر با بروز این نوع آسیب عصبی ارتباط دارند. البته احتمال ایجاد نوروپاتی به نوع دارو و شرایط هر بیمار بستگی دارد.
چرا دست و پا بعد از شیمیدرمانی گزگز میکند؟
اعصاب حسی دستها و پاها ممکن است به بعضی داروهای ضدسرطان حساسیت بیشتری نشان دهند. زمانی که دارو به عملکرد این اعصاب آسیب میزند، انتقال پیامهای عصبی تغییر میکند. در نتیجه، فرد ممکن است احساس گزگز، مورمور شدن، بیحسی یا سوزش داشته باشد.
علائم معمولاً ابتدا در قسمتهای انتهایی اندامها، مانند انگشتان دست و پا، احساس میشوند. در برخی بیماران، این احساس بهتدریج به قسمتهای بیشتری از دست یا پا گسترش پیدا میکند. شدت نوروپاتی نیز از یک گزگز خفیف تا درد و اختلال قابلتوجه در فعالیتهای روزمره متغیر است.
البته هر نوع بیحسی یا گزگز بعد از درمان سرطان به معنای نوروپاتی ناشی از شیمیدرمانی نیست. دیابت، بعضی بیماریهای عصبی، کمبود برخی مواد مغذی و عوامل دیگر نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند. به همین دلیل، پزشک متخصص باید علت اصلی را بررسی کند.
بیشتر بخوانید: راز تغذیه در درمان سرطان؛ چه بخوریم و چه نخوریم؟
علائم نوروپاتی بعد از شیمی درمانی چیست؟
نوروپاتی میتواند علائم مختلفی ایجاد کند. برخی بیماران ابتدا گزگز و مورمور شدن را احساس میکنند و برخی دیگر با سوزش، درد یا حساسیت غیرعادی به لمس مواجه میشوند. کاهش حس گرما و سرما، احساس بیحسی و ضعف در دست یا پا نیز از علائم احتمالی هستند.
اگر بیحسی انگشتان دست شدت پیدا کند، کارهای ظریف مانند بستن دکمه لباس، نوشتن یا برداشتن اشیای کوچک دشوار میشود. کاهش حس در پاها نیز ممکن است تعادل فرد را هنگام راه رفتن مختل کند. در چنین شرایطی، بیمار باید علائم را به پزشک اطلاع دهد تا شدت آسیب عصبی و تأثیر آن بر عملکرد روزانه بررسی شود.
اگر در شمال کشور زندگی میکنید و در مسیر درمان سرطان به دنبال دریافت خدمات تخصصی هستید، کلینیک شفا گرگان در استان گلستان میتواند یکی از مراکز درمانی مورد توجه شما باشد. مراجعه به این مرکز امکان دریافت خدمات و مشاوره از پزشکان مجرب را فراهم میکند تا روند تشخیص و درمان با توجه به شرایط هر بیمار پیگیری شود. در ادامه با برخی از پزشکان متخصص این مجموعه آشنا میشوید. برای رزرو نوبت کافیست کلیک کنید.
- دکتر محمود عبداللهی
- آقای دکتر محمدعلی صدر بزاز
- جناب دکتر احسان حاتمی
آیا نوروپاتی همیشه بعد از پایان شیمی درمانی برطرف میشود؟
روند بهبود نوروپاتی در همه بیماران یکسان نیست. بعضی افراد پس از پایان شیمیدرمانی بهتدریج کاهش علائم را تجربه میکنند، اما علائم در برخی بیماران برای مدت طولانیتری باقی میماند.
به همین دلیل، بیمار نباید گزگز یا بیحسی شدید را نادیده بگیرد و فقط منتظر پایان دوره درمان بماند. اگر علائم افزایش پیدا کردند، بیمار باید موضوع را با پزشک سرطان در میان بگذارد. پزشک شدت نوروپاتی را بررسی میکند و در صورت نیاز، برنامه درمانی را تغییر میدهد یا دوز داروی عامل عارضه را تنظیم میکند.
در مواردی که نوروپاتی تحمل بیمار را کاهش دهد یا عملکرد عصبی او را مختل کند، پزشک ممکن است درباره کاهش دوز، ایجاد وقفه در درمان، تغییر دارو یا توقف داروی عامل عارضه تصمیم بگیرد. این تصمیم به نوع سرطان، وضعیت بیمار و برنامه درمانی او بستگی دارد.
بیشتر بخوانید: ریزش مو در شیمی درمانی؛ علت، زمان شروع و راههای مراقبت از مو
درمان نوروپاتی چگونه انجام میشود؟
پزشک برای انتخاب روش درمان، شدت علائم، نوع آسیب عصبی و داروی احتمالی عامل نوروپاتی را در نظر میگیرد. در بعضی موارد، کنترل عارضه با تغییر برنامه درمان سرطان انجام میشود و در موارد دیگر، پزشک برای کاهش درد و ناراحتی داروی مناسب تجویز میکند.
برای بیماران مبتلا به نوروپاتی دردناک ناشی از شیمیدرمانی، راهنمای انجمن آمریکایی انکولوژی بالینی (ASCO) دولوکستین را یکی از گزینههای دارای شواهد برای کنترل درد معرفی میکند. با این حال، این دارو برای همه بیماران مناسب نیست و میزان اثر آن نیز در افراد مختلف متفاوت است. بنابراین، بیمار نباید بدون مشورت با پزشک دارویی برای درمان نوروپاتی مصرف کند.
مصرف خودسرانه مکملها، ویتامینها یا داروهای مسکن نیز انتخاب مناسبی نیست. بعضی مکملها ممکن است با داروهای سرطان تداخل داشته باشند و بسیاری از روشهای پیشنهادی برای پیشگیری یا درمان نوروپاتی هنوز شواهد کافی برای استفاده روتین ندارند.
آیا میتوان از نوروپاتی بعد از شیمیدرمانی پیشگیری کرد؟
پیشگیری کامل از نوروپاتی همیشه امکانپذیر نیست. نوع داروی شیمیدرمانی و مقدار مصرف آن از عوامل مهم در احتمال بروز آسیب عصبی هستند. پزشک هنگام انتخاب و تنظیم درمان، اثربخشی دارو و عوارض احتمالی آن را در کنار شرایط بیمار بررسی میکند.
در حال حاضر، روش یا داروی مشخصی نمیتواند از بروز تمام موارد نوروپاتی ناشی از شیمیدرمانی جلوگیری کند. به همین دلیل، توجه به علائم اولیه اهمیت زیادی دارد. بیمار نباید گزگز و بیحسی را عارضهای بداند که حتماً باید آن را تحمل کند. اطلاع سریع به تیم درمان میتواند به پزشک کمک کند شدت عارضه را بهتر کنترل کند.
مراقبت از دست و پا در زمان نوروپاتی
کاهش حس دست و پا باعث میشود فرد گاهی آسیبهای کوچک مانند سوختگی یا زخم را دیرتر متوجه شود. بنابراین هنگام تماس با آب داغ، وسایل گرم یا اشیای تیز باید احتیاط بیشتری داشت. بررسی پوست دست و پا نیز کمک میکند زخمها و آسیبهای احتمالی زودتر شناسایی شوند.
اگر نوروپاتی روی تعادل و حرکت تأثیر بگذارد، بیمار باید هنگام راه رفتن بیشتر مراقب باشد. در صورت ایجاد مشکلات حرکتی، پزشک ممکن است توانبخشی یا فیزیوتراپی را نیز در برنامه مراقبت قرار دهد. این اقدامات میتوانند به حفظ عملکرد و کاهش خطر زمین خوردن کمک کنند.
آیا رادیوتراپی هم میتواند باعث گزگز و بیحسی شود؟
گزگز و بیحسی در بیماران مبتلا به سرطان همیشه از شیمی درمانی ناشی نمیشود. محل تومور، بیماریهای زمینهای، مشکلات عصبی و سایر درمانها نیز میتوانند چنین علائمی ایجاد کنند.
پرتو درمانی یا رادیوتراپی نیز با توجه به محل درمان میتواند عوارض متفاوتی ایجاد کند. برای مثال، اگر ناحیهای نزدیک مسیر اعصاب تحت درمان قرار بگیرد، پزشک باید احتمال ارتباط علائم عصبی با محل پرتودرمانی را نیز بررسی کند.
به همین دلیل، بیمارانی که همزمان چند روش درمانی مانند شیمیدرمانی و رادیوتراپی دریافت میکنند، باید هرگونه علامت جدید را به تیم درمان اطلاع دهند. بررسی زمان شروع علائم و ارتباط آنها با داروها یا جلسات درمان به پزشک کمک میکند علت احتمالی را دقیقتر مشخص کند.
حرف آخر
گزگز، مورمور شدن، سوزش و بیحسی دست و پا پس از شیمی درمانی میتواند از نشانههای نوروپاتی محیطی باشد. این عارضه در برخی بیماران شدت کمی دارد و با گذشت زمان کاهش پیدا میکند، اما گاهی مدت بیشتری ادامه پیدا میکند و روی فعالیتهای روزمره اثر میگذارد. بنابراین، بیمار نباید بیحسی یا گزگز مداوم و رو به افزایش را نادیده بگیرد. مراجعه به پزشک متخصص و مطرح کردن دقیق علائم، به تیم درمان کمک میکند علت مشکل را بررسی کند و در صورت نیاز، برنامه درمانی یا روش کنترل عارضه را تغییر دهد.
بدون دیدگاه