شیمی درمانی یکی از مؤثرترین روش های درمان سرطان است که با هدف از بین بردن سلولهای سرطانی انجام میشود. با این حال، این روش درمانی میتواند سلولهای سالم بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد و موجب بروز عوارض جانبی متعددی شود. یکی از مهم ترین و شایع ترین عوارض شیمی درمانی خونریزی است که میتواند کیفیت زندگی بیمار را به شدت کاهش دهد و در صورت عدم رسیدگی، خطرات جدی برای سلامت بیمار ایجاد کند. در این مقاله به بررسی علمی و عملی خونریزی در دوران شیمی درمانی، علتها، عوارض، پیشگیری و روشهای درمان آن میپردازیم.
چگونه شیمی درمانی باعث خونریزی می شود؟
مغز استخوان نقش اساسی در تولید سلول های خونی دارد و به طور خاص به شیمی درمانی حساس است. سلول های سرطانی توسط داروهای شیمی درمانی تحت تأثیر قرار میگیرند، اما این داروها سلولهای سالم مغز استخوان را نیز تحت تأثیر قرار میدهند.
تأثیر شیمی درمانی روی سلول های خون
-
گلبولهای سفید خون (WBC): مسئول دفاع بدن در برابر عفونتها هستند. کاهش تعداد آنها (لکوپنی) باعث میشود که بدن در برابر بیماریها آسیبپذیر شود و حتی عفونتهای کوچک میتوانند جدی شوند.
-
گلبولهای قرمز خون (RBC): مسئول انتقال اکسیژن به اندام ها هستند. کاهش آنها باعث کم خونی، خستگی، تنگی نفس و ضعف عمومی میشود.
-
پلاکتها (Platelets): وظیفه لخته شدن خون را بر عهده دارند. کاهش تعداد پلاکتها (ترومبوسیتوپنی) میتواند منجر به خونریزی بینی، خونریزیهای پوستی، کبودیهای غیر طبیعی و افزایش خونریزی قاعدگی در زنان شود.
به همین دلیل، بیمارانی که تحت شیمی درمانی قرار دارند باید به طور منظم آزمایش خون شوند تا سطح سلولهای خونی آنها کنترل شود.
شایع ترین اختلالات خونریزی در دوران شیمی درمانی
در کودکان و نوجوانان مبتلا به سرطان، به ویژه در مرحله تسکینی، دو اختلال شایع میتواند باعث خونریزی در دوران شیمی درمانی شود:
-
کمبود گلبولهای قرمز (کم خونی): می تواند باعث ضعف عمومی، خستگی و کاهش کیفیت زندگی شود.
-
کمبود پلاکت (ترومبوسیتوپنی): باعث خونریزی های موضعی و گاه جدی میشود.
این اختلالات بیشتر در بیمارانی دیده می شود که به بیماری های زیر مبتلا هستند:
-
لوسمی های لنفوبلاستیک حاد و میلوئیدی (ALL و AML)
-
سندرم میلودیسپلاستیک (MDS)
-
متاستاز تومورهای جامد به مغز استخوان، مانند نوروبلاستوم
-
کاهش عملکرد مغز استخوان پس از شیمی درمانی
بیشتر بخوانید: سوالات مهم شیمی درمانی | پاسخ به ۲۰ سوال کلیدی و مهم
علت خونریزی در دوران شیمی درمانی
خونریزی در دوران شیمی درمانی می تواند به دلایل مختلف رخ دهد که شامل موارد زیر است:
-
ترومبوسیتوپنی ناشی از شیمی درمانی: کاهش پلاکت ها شایع ترین علت خونریزی است و میتواند منجر به خونریزی بینی، خونریزی لثه ها و کبودی های پوستی شود.
-
فقدان فاکتورهای انعقادی: آسیب کبدی مرتبط با داروهای شیمی درمانی یا متاستاز کبدی می تواند تولید فاکتورهای انعقادی را کاهش دهد.
-
خونریزی از تومورهای عروقی: برخی تومورها به دلیل داشتن رگ های خونی شکننده، می توانند خود به خود خونریزی کنند.
-
کمبود سلول های خونی ناشی از کمبود تولید مغز استخوان: حتی کاهش خفیف پلاکت یا گلبول قرمز می تواند خونریزی مزمن ایجاد کند.
علائم خونریزی در دوران شیمی درمانی
علائم خونریزی در بیماران سرطانی بسته به نوع اختلال متفاوت است:
-
خونریزی بینی و دهانی
-
خونریزی های پوستی یا کبودی غیر طبیعی
-
خونریزی شدید یا طولانی قاعدگی در زنان
-
خستگی و تنگی نفس در اثر کم خونی
-
خونریزی گوارشی، ادراری یا دیگر خونریزی های داخلی
تشخیص سریع و مدیریت به موقع خونریزی میتواند از عوارض شدیدتر جلوگیری کند.
بیشتر بخوانید: ریزش مو در شیمیدرمانی | چرا اتفاق میافتد و چه راهکارهایی دارد؟
درمان کم خونی در دوران شیمی درمانی
تصمیم برای درمان کم خونی همیشه باید به صورت فردی و با مشارکت تیم درمانی و خانواده گرفته شود. فاکتورهای مهم در تصمیم گیری شامل:
-
شدت کم خونی و تأثیر آن بر کیفیت زندگی
-
سن بیمار و وضعیت عمومی بدن
-
مرحله بیماری و میزان پیشرفت سرطان
-
امکان بستری شدن یا انتقال خون
روش های درمان کم خونی
-
انتقال کنسانتره گلبول قرمز: برای بهبود سطح اکسیژن خون، کاهش تنگی نفس و بهبود عملکرد عمومی بدن
-
داروهای تحریککننده مغز استخوان (در صورت صلاح دید پزشک): مانند اریتروپوئیتین برای افزایش تولید گلبول قرمز
درمان ترومبوسیتوپنی (کمبود پلاکت)
در ترومبوسیتوپنی شدید که خطر خونریزی وجود دارد، روش های درمان شامل:
-
انتقال کنسانتره پلاکت: به صورت سرپایی یا در بیمارستان، بسته به وضعیت بیمار
-
داروهای افزایش دهنده تولید پلاکت: در موارد خاص
-
توجه به وضعیت بیمار: معیار اصلی تصمیمگیری، وضعیت بالینی فرد است نه صرفاً عدد آزمایشگاهی
اقدامات غیردارویی برای کنترل خونریزی
علاوه بر درمان دارویی، روشهای غیر دارویی نیز میتوانند خونریزی را کنترل کنند:
-
هموستاز موضعی: به عنوان مثال در خونریزی بینی میتوان از تامپوناد استفاده کرد.
-
محافظت از ناحیه آسیبدیده: جلوگیری از صدمات و عفونتها با ضدعفونی، بانداژ یا پوشش مناسب
-
کنترل اضطراب بیمار: استفاده از حوله یا ملحفه رنگی به جای سفید برای کاهش ترس ناشی از خونریزی
-
آموزش خانواده و بیمار: آموزش نحوه مدیریت خونریزیهای کوچک و پیشگیری از خونریزیهای جدی
نکات مهم برای خانواده ها و مراقبان
-
پیگیری منظم آزمایشهای خون: حداقل دو بار در هفته برای بررسی تعداد گلبولها و پلاکتها
-
آگاهی از علائم هشدار: مانند خونریزی شدید، کبودی غیر معمول، خستگی شدید، تنگی نفس یا تب
-
همکاری با تیم درمانی: تصمیمگیری درباره انتقال خون یا داروهای افزایشدهنده سلولهای خونی باید با نظر پزشک باشد
-
محیط امن برای بیمار: جلوگیری از ضربه، سقوط یا فعالیتهای خطرناک که میتواند خونریزی ایجاد کند
پیشگیری و مدیریت طولانی مدت
با توجه به اینکه خونریزی در دوران شیمی درمانی میتواند تکرار شود، پیشگیری و مدیریت بلندمدت اهمیت ویژهای دارد:
-
حفظ تغذیه مناسب و هیدراتاسیون کافی
-
رعایت بهداشت دهان و دندان برای جلوگیری از خونریزی لثهها
-
جلوگیری از تماس با عوامل عفونی برای بیماران با لکوپنی
-
ورزش سبک و فعالیت فیزیکی تحت نظارت پزشک برای بهبود جریان خون و کاهش خطر خونریزی
سخن پایانی
خونریزی در دوران شیمی درمانی یک عارضه شایع و بالقوه خطرناک است که ناشی از تأثیر داروهای شیمی درمانی بر مغز استخوان و سیستم خونی بدن است. کمبود گلبولهای قرمز و پلاکت، مهمترین عوامل خونریزی محسوب میشوند. تشخیص سریع، پایش منظم آزمایشهای خون، درمان دارویی مناسب، اقدامات غیردارویی و آموزش بیمار و خانواده میتواند به کنترل خونریزی کمک کند و کیفیت زندگی بیماران سرطانی را بهبود بخشد.
همچنین، تصمیمگیری درباره انتقال خون یا درمانهای مکمل باید همواره بر اساس وضعیت فردی بیمار انجام شود و تنها به اعداد آزمایشگاهی اتکا نشود. با توجه به پیشرفتهای علمی، روشهای نوین مانند داروهای تحریککننده مغز استخوان و مراقبتهای تسکینی میتوانند عوارض خونریزی را به حداقل برسانند و روند درمان را ایمنتر کنند.
بدون دیدگاه